ผู้ตรวจการเลือกตั้ง และการมีส่วนร่วมในกระบวนการเลือกตั้ง
การเลือกตั้งที่สุจริต เที่ยงธรรม และชอบด้วยกฎหมาย ไม่ได้เกิดขึ้นจากหน้าที่ของหน่วยงานรัฐเพียงฝ่ายเดียว แต่ต้องอาศัยกลไกตรวจสอบและการมีส่วนร่วมจากหลายภาคส่วน หนึ่งในกลไกสำคัญนั้นคือ “ผู้ตรวจการเลือกตั้ง” ซึ่งทำหน้าที่เฝ้าระวังและดูแลความเรียบร้อยของกระบวนการเลือกตั้ง ควบคู่ไปกับการมีส่วนร่วมของประชาชนในฐานะผู้สังเกตการณ์และผู้แจ้งเบาะแส
ผู้ตรวจการเลือกตั้งคือใคร
ผู้ตรวจการเลือกตั้ง และ ผู้ตรวจการเลือกตั้งประจำจังหวัด เป็นตำแหน่งที่จัดตั้งขึ้นตามกฎหมายเกี่ยวกับคณะกรรมการการเลือกตั้ง ซึ่งผู้ตรวจการเลือกตั้ง คือบุคคลที่ผ่านการคัดเลือกหรือแต่งตั้ง และจัดทำเป็นบัญชีรายชื่อไว้ตามกฎหมาย เมื่อบุคคลใดได้รับคำสั่งให้ปฏิบัติหน้าที่ในพื้นที่ใดจะเรียกว่า “ผู้ตรวจการเลือกตั้งประจำจังหวัด” ซึ่งรวมถึงกรุงเทพมหานครด้วย
ผู้ตรวจการเลือกตั้งปฏิบัติหน้าที่อย่างเป็นอิสระ ไม่สังกัดพรรคการเมือง และไม่ฝักใฝ่ฝ่ายใด ทำหน้าที่เป็นกลไกตรวจสอบเพื่อให้การเลือกตั้งเป็นไปอย่างสุจริต เที่ยงธรรม และชอบด้วยกฎหมาย
หน้าที่และอำนาจของผู้ตรวจการเลือกตั้ง
การปฏิบัติหน้าที่ของผู้ตรวจการเลือกตั้งมีเป้าหมายเพื่อป้องกันและแก้ไขปัญหาก่อนที่จะกระทบต่อความสุจริตของการเลือกตั้ง ผู้ตรวจการเลือกตั้งมีหน้าที่และอำนาจสำคัญ ได้แก่
1.ตรวจสอบการปฏิบัติงานของเจ้าหน้าที่ที่ดำเนินการเลือกตั้ง เจ้าหน้าที่ของรัฐ
และมีอำนาจแจ้งเตือนให้ปฏิบัติให้ถูกต้อง หากไม่แก้ไขให้ถูกต้อง ให้รายงาน กกต. ทราบโดยเร็ว
2.ตรวจสอบการกระทำที่อาจเข้าข่ายฝ่าฝืนกฎหมายเลือกตั้ง กฎหมายพรรคการเมือง หรือการกระทำที่ทำให้การเลือกตั้ง ไม่สุจริต เที่ยงธรรม หรือไม่ชอบด้วยกฎหมาย
3.มีอำนาจเข้าไปในที่เลือกตั้ง หรือสถานที่นับคะแนนเลือกตั้ง
4.ปฏิบัติงานอื่นตามระเบียบ คำสั่ง ประกาศ หรือมติของ กกต. หรือที่ได้รับมอบหมายเพิ่มเติม
การทำงานร่วมกับประชาชนและเจ้าหน้าที่
ผู้ตรวจการเลือกตั้งทำงานร่วมกับเจ้าหน้าที่ผู้ดำเนินการเลือกตั้ง กรรมการประจำหน่วยเลือกตั้ง รวมถึงประชาชนผู้มาใช้สิทธิ การทำงานร่วมกันในลักษณะนี้ช่วยให้การตรวจสอบเป็นไปอย่างรอบด้าน และสามารถแก้ไขปัญหาที่เกิดขึ้นได้อย่างทันท่วงที
ในส่วนของเจ้าหน้าที่
ผู้ตรวจการเลือกตั้งทำหน้าที่ “ตรวจ – เตือน – ให้แก้ไข” การปฏิบัติงานในพื้นที่ หากพบว่ายังไม่ถูกต้องตามกฎหมาย จึงรายงานให้ กกต. ทราบต่อไป ถือเป็นกลไกควบคุมคุณภาพการปฏิบัติงานในระดับพื้นที่
ในส่วนของประชาชน
กกต. ได้จัดให้มีระบบและศูนย์รับเรื่องร้องเรียน รวมถึงช่องทางแจ้งเบาะแสต่าง ๆ เพื่อให้ประชาชนสามารถส่งข้อมูลหรือข้อสงสัยเข้ามาได้ ซึ่งข้อมูลเหล่านี้จะช่วยให้ผู้ตรวจการเลือกตั้ง และหน่วยงานในพื้นที่สามารถเข้าตรวจสอบข้อเท็จจริงได้อย่างรวดเร็ว
ตัวอย่างสถานการณ์ที่ผู้ตรวจการเลือกตั้งเข้าดูแล
ผู้ตรวจการเลือกตั้งจะทำหน้าที่ตรวจสอบข้อเท็จจริงและรายงานต่อ กกต. เพื่อดำเนินการตามขั้นตอนที่กฎหมายกำหนด ผู้ตรวจการเลือกตั้งอาจเข้าดูแลหรือสังเกตการณ์ในกรณี เช่น
พบข้อร้องเรียนเกี่ยวกับการหาเสียงที่อาจไม่ชอบด้วยกฎหมาย
พบความผิดปกติในการจัดการหน่วยเลือกตั้ง
มีข้อสงสัยเกี่ยวกับการนับคะแนนหรือการรายงานผล
มีเหตุการณ์ที่อาจกระทบต่อความสงบเรียบร้อยของการเลือกตั้ง
บทบาทของประชาชนในการสังเกตการณ์
การมีส่วนร่วมของประชาชนช่วยเสริมการทำงานของผู้ตรวจการเลือกตั้งให้มีประสิทธิภาพมากยิ่งขึ้น ประชาชนทุกคนสามารถมีส่วนร่วมในการดูแลความโปร่งใสของการเลือกตั้งได้ โดยการสังเกตการณ์การดำเนินการเลือกตั้งในพื้นที่ของตน
ปฏิบัติตามกฎหมายและข้อกำหนดอย่างเคร่งครัด
ไม่สนับสนุนหรือมีส่วนร่วมในการกระทำที่เข้าข่ายทุจริต
แจ้งเบาะแสหรือข้อสงสัยเมื่อพบความผิดปกติ
ช่องทางแจ้งเหตุหรือข้อสงสัย
หากพบเห็นการกระทำที่อาจเข้าข่ายฝ่าฝืนกฎหมายเลือกตั้ง สามารถแจ้งเบาะแสหรือข้อสงสัยได้
ผ่านช่องทางต่าง ๆ การแจ้งข้อมูลควรเป็นไปด้วยความสุจริต และไม่แจ้งข้อมูลอันเป็นเท็จหรือกลั่นแกล้งผู้อื่น
– แอปพลิเคชัน ตาสับปะรด สามารถแจ้งเบาะแสได้ทั้งข้อความ ภาพ เสียง หรือคลิปวิดีโอ ดาวน์โหลดฟรี ได้ทั้งในระบบ Android และ iOS
– ศูนย์รับแจ้งเบาะแสทุจริตการเลือกตั้ง โทร.021418860 021418579 และ 021418858
– สายด่วน 1444
– สำนักงานคณะกรรมการการเลือกตั้ง
– สำนักงานคณะกรรมการการเลือกตั้งประจำจังหวัดและกรุงเทพมหานคร
สรุป: เลือกตั้งโปร่งใส เริ่มจากทุกคนช่วยกัน
ผู้ตรวจการเลือกตั้งเป็นกลไกสำคัญในการดูแลความสุจริตของกระบวนการเลือกตั้ง แต่ความโปร่งใสจะเกิดขึ้นอย่างแท้จริง เมื่อประชาชนทุกคนตระหนัก มีส่วนร่วมในการตรวจสอบ และไม่เมินเฉย
